2013
De lift die nooit ontbrak
- Gerucht
- 20 juli 2013
- Liften volgens verkoper
- 6
In juli 2013 ging een bericht de wereld rond: bij Intempo zou men de liften zijn vergeten. De toren zou eerst met 20 verdiepingen zijn gepland en daarna zijn verhoogd tot 47, zonder ruimte voor langere schachten. El País had het verhaal op 20 juli verspreid, vakportalen en bouwpers tot in de VS namen het over.
De verkooporganisatie noemde dat “belachelijk”. Verkoopdirecteur Rafael Ballesta sprak van zes liften, drie per toren. Als bewijs dienden doorsnedetekeningen van het constructiebureau van Florentino Regalado, foto's van de liftdeuren en opnamen van een rit tot op de 45e verdieping. Achter het gerucht zat een wissel van liftfabrikant, van Orona naar Kone. Die vereiste een extra vloer met twee machinekamers.
Intempo →
Bronnen: Dezeen, 2013 · Quartz, 2013 · Wikipedia ES – Intempo
2007–2021
Tijdelijk goud
- Start bouw
- 2 mei 2007
- Gereed
- juli 2021
De gouden glans die de ruwbouw jarenlang tot blikvanger maakte, kwam van een folie op de ruiten. Die weerkaatste het licht en verduisterde de ruimtes. Tijdens de lange stilstand kreeg de toren een bijnaam: “gigante dormido”, de slapende reus.
Pas toen de vennootschap UNIQ het overnam en het project vanaf 2019 liet herzien, ging het verder. In juli 2021 was Intempo klaar, ruim 14 jaar na de start van de bouw in mei 2007.
Intempo →
Bronnen: El Español, 2021 · El Independiente, 2021 · Wikipedia ES – Intempo
2022
Een meeuw als bouwadviseur
- Torens in Benidorm
- 5, waaronder Intempo en Neguri Gane
Architect Roberto Pérez-Guerras bezoekt vóór elk ontwerp het perceel, het liefst bij zonsopgang. In Benidorm dook daarbij een meeuw op. Omdat meeuwen hoog vliegen, stond het voor hem vast: het gebouw moest heel hoog worden. Intempo ziet hij als een deur voor iedereen die aankomt, met de diamant als kroon. Zo vertelt het de biografie “Construyendo fuertes”, in 2022 in Intempo gepresenteerd.
Niet alles van zijn bureau werd gebouwd. Voor Benidorm ontwierp Pérez-Guerras een toren waarvan de bovenste 20 verdiepingen moesten kunnen draaien, naar wens richting zee, berg of zwembad. Ook op papier bleef een moskee boven de zee in Libië, gepland als op een na grootste islamitische gebedshuis na Mekka.
Intempo →Neguri Gane →
Bronnen: Alicante Plaza – Pérez-Guerras · El Español, 2022 · Valencia Plaza – Pérez-Guerras
2010
Op twee wielen over de kabel
- Start
- Tossal de La Cala
- Finish
- Gran Hotel Bali
In oktober 2010 reed de Marokkaan Mustafa Danguir, bijgenaamd “Danger”, met een motor over een staalkabel. Die was gespannen van de Tossal de La Cala tot het Gran Hotel Bali. De rit leverde hem een Guinness-record op. Hoe lang de kabel was en hoe hoog hij hing, daarover lopen de gegevens in de bronnen ver uiteen.
Gran Hotel Bali →
Bronnen: Wikipedia EN – Gran Hotel Bali · Hespress, 2010 · El Ciudadano
sinds 2003
924 treden naar het uitzicht
- Treden
- 924
- Record mannen
- 4:20 min (2016)
- Record vrouwen
- 5:31 min
Sinds 2003 rennen lopers bij de “Subida Vertical” de trappen van het Bali op: 924 treden over 52 verdiepingen, zo'n 190 hoogtemeter. De Australiër Paul Crake won de eerste editie in 4:35 minuten. Zijn record hield elf jaar stand, tot brandweerman Ángel Llorens in 2014 na 4:33 boven was. In 2016 haalde de Duitser Christian Riedl 4:20. Het vrouwenrecord staat op naam van de Australische Suzy Walsham met 5:31.
Brandweerlieden hebben een eigen klassement. Zij lopen in volledig tenue en met ademlucht op de rug. Wie boven niet meer via fles en masker ademt, wordt gediskwalificeerd – alleen aankomen is dus niet genoeg.
Gran Hotel Bali →
Bronnen: El Español, 2022 · Wikipedia EN – Gran Hotel Bali · Comunitat Valenciana – Subida Vertical
2002–2009
Schaak, tafelvoetbal en parachutes
- Schaakfestival
- sinds 2002
- WK basejumpen
- sinds 2009
Nauwelijks geopend, werd het Bali een sportpodium. Sinds 2002 loopt hier een internationaal schaakfestival, elke mei komt het Spaanse kampioenschap tafelvoetbal erbij. In 2008 vond met “Spain Base 08” de eerste basejumpwedstrijd bij het hotel plaats, sinds 2009 start hier elk jaar het wereldkampioenschap basejumpen. Alicante Plaza noemde het Bali in 2017 een pionier in het combineren van hoogbouw en sport.
Gran Hotel Bali →
Bronnen: Wikipedia EN – Gran Hotel Bali · Wikipedia ES – Gran Hotel Bali · Alicante Plaza, 2017
1919–1929
Havenstenen van het Bali-terrein
- Bouw van de pier
- 1919–1929
- Transport
- lorries, getrokken door dieren
Lang voordat er een hotel van 186 meter verrees, werd in de omgeving steen gebroken. Voor de havenpier, gebouwd van 1919 tot 1929, haalde men het materiaal uit een steengroeve bij het huidige Gran Hotel Bali. Lorries op rails, getrokken door dieren, brachten de stenen naar de haven. De steengroeve was in bedrijf tot ongeveer het midden van de 20e eeuw.
Gran Hotel Bali →
Bronnen: Histobenidorm, 2014
1965
Consuls voor Lapland
- Actie
- Operación Laponia
- Partner
- Finnair
- Benoeming
- 5 juni 1965
Met de “Operación Laponia” wierf Benidorm in 1965 gasten uit het noorden. Luchtvaartmaatschappij Finnair koos daarvoor een gezin uit Lapland uit, de familie Nourgan. Op 27 mei 1965 vertrok burgemeester Pedro Zaragoza van Alicante naar Helsinki. In klederdracht en met een bord “Wij gaan naar Benidorm” reisde het gezin via Barcelona en Madrid naar de Middellandse Zee en kwam op 3 juni in Benidorm aan.
Ontvangst en diner waren er volgens de lokale blog Astrolabio in Hotel Les Dunes, een lunch in Hotel Brisa. Bij het afscheidsdiner op 5 juni benoemde de stad de gasten tot “consuls-generaal van Benidorm in Lapland” en overhandigde ze een plaquette voor het consulaat; de Universiteit van Alicante noemt vader Hans als ereconsul. De actie was bedoeld als reclame voor een congres van Finse reisbureaus, dat in oktober 1965 in Benidorm plaatsvond.
Bronnen: Universidad de Alicante – Pedro Zaragoza, Hito 11 · Astrolabio (Juan J. F. Díaz), 2013 · Miriam Ponce, Así se lee Benidorm (Universidad de Alicante), 2022
1963–2025
Dolfijnen op de muur
- Motief
- vier dolfijnen
- Sloop
- voorjaar 2025
De vier geometrische dolfijnen op de noordgevel van het Gran Hotel Delfín werden in 1963 ontworpen en geschilderd door de oprichter van het hotel, Felipe Pastor, vroeger frescoschilder. Omdat de schildering direct op de muur was aangebracht, kon ze niet worden verwijderd. Toen de Grupo Bahía het hotel in 2012 voor 20 jaar pachtte, moest ze toezeggen het te behouden.
Bewaard bleef ook een schets met kleurraster voor een restauratie. In het voorjaar van 2025 verdween de muurschildering met de sloop van het hotel. De bouwheer van de Gran Delfín, Goya Real Estate, kondigde aan het dolfijnmotief aan te passen voor de nieuwbouw.
Gran Delfín →
Bronnen: Alicante Plaza, 2023 · Alicante Plaza, 2025 · Histobenidorm, 2015
2018–2022
Een BMW bij de woning
- Woningen
- 39
- Recordverkoop
- € 2,8 miljoen (2022)
De Delfín Tower heeft maar 39 woningen, en bij elke woning hoorde een elektrische auto: een BMW i3, plus een e-bike van hetzelfde merk. Vakantieverhuur sluit het reglement van de vereniging van eigenaren uit. Verhuren mag alleen voor minstens zes maanden. In maart 2022 wisselde hier een woning van 380 vierkante meter van eigenaar voor € 2,8 miljoen. Volgens idealista was dat de duurste woningverkoop in de geschiedenis van Benidorm.
Delfín Tower →
Bronnen: Alicante Plaza, 2018 · El Español, 2022 · idealista, 2022
2017
Een prijskaartje aan de toren
- Hoogte
- 140 m
- Gereed
- 2008
Kronos werd in 2008 opgeleverd, maar bijna tien jaar later was er nog nauwelijks een woning verkocht. In 2017 bood de Sareb, de afwikkelingsmaatschappij voor bankvastgoed, ze aan als nieuw en nooit bewoond. Verkoper Activium hing een bord aan de zijkant van de toren van 140 meter, waarop zelfs de prijs van een woning met één slaapkamer stond. Dat werkte. Binnen een jaar waren alle eenheden verkocht. In maart 2018 meldde Alicante Plaza dat 136 woningen naar een Engels fonds zouden gaan.
Edificio Kronos →
Bronnen: Alicante Plaza, 2017 · Alicante Plaza, 2018
2016–2018
Curling aan de Middellandse Zee
- Gemeenschappelijk terrein
- meer dan 13.000 m²
- Zwembaden
- 3
Tussen de twee torens van 92 meter van Sunset Drive in La Cala ligt meer dan 13.000 vierkante meter gemeenschappelijk terrein: drie zwembaden, een bar in het water, een boomhut voor kinderen, banen voor padel, tennis en jeu de boules – en een curlingbaan. Of daar op ijs of op kunststof wordt gespeeld, vermeldt de brochure van projectontwikkelaar TM niet.
Sunset Drive →
Bronnen: TM Grupo Inmobiliario – brochure Sunset Drive
2020
Zwemmen op de 26e verdieping
- Funderingsplaat
- 1,80 m
- Beton
- meer dan 2.500 m³
In de toren Benidorm Beach ligt een gemeenschappelijk zwembad van 60 vierkante meter op de 26e verdieping, daarboven op de 27e wellness en fitness. Projectontwikkelaar Alibuilding prijst het aan als het hoogstgelegen zwembad van een woongebouw in Spanje.
De toren rust op een funderingsplaat van 1,80 meter dik. Die werd op 15 juni 2020 op één dag gestort: meer dan 2.500 kubieke meter beton uit zo'n 300 ritten van betonmixers. “De wolkenkrabbers keren terug naar Benidorm”, zei Alibuilding-directeur José Antonio Izquierdo daarover.
Benidorm Beach →
Bronnen: Construnario, 2020 · Alicante Plaza – start bouw Benidorm Beach
2025
Sterrenkijken op de 63e verdieping
- Geplande hoogte
- 230 m
- Last op de fundering
- 85.000 t
Helemaal bovenin de toekomstige TM Tower, op de 63e verdieping, is een skybar met sterrenwacht gepland, ontwikkeld met het wetenschapsmuseum MUDIC. De toren werd op 18 september 2025 gepresenteerd voor volgens TM bijna 400 gasten. Tot slot tekende een dronesshow zijn silhouet aan de hemel. Voor de fundering rekent TM met een last van 85.000 ton. Dat komt overeen met iets meer dan acht Eiffeltorens, verklaarde Raquel Nadal van TM in mei 2026.
TM Tower →
Bronnen: TM Grupo Inmobiliario, 2025 · El Debate, 2026
2007
Nummer drie, maar helemaal bovenaan
- Hoogte
- 158 m
- Top boven zeeniveau
- 237 m
Met 158 meter is de Torre Lúgano maar het op twee na hoogste voltooide gebouw van de stad. Zijn voet ligt echter 82 meter boven zee, op de helling van de Sierra Helada. Zo komt zijn top op 237 meter boven het water, het hoogste punt van de hele skyline. Daarbij heeft de toren weinig grond nodig: zijn plattegrond meet 48 bij 13 meter, op een perceel van bijna 60.000 vierkante meter.
Torre Lúgano →
Bronnen: CTBUH – Torre Lúgano · Sika – referentie Torre Lugano, 2024 · Hispanopedia – Torre Lúgano
2002
Baskisch aan de Costa Blanca
- Hoogte
- 148 m
- Bouwheer
- José Ignacio de la Serna
Neguri Gane is vernoemd naar Neguri, de villawijk in Getxo bij Bilbao waar de industriëlen van de stad woonden. Ook de bouwheer kwam uit Baskenland: José Ignacio de la Serna uit de provincie Bizkaia, die later ook aan Intempo begon.
Met de ronde betonnen toren nam hij de Torre Levante de titel van hoogste gebouw van Benidorm af. Hoogste woontoren van Spanje bleef Neguri Gane tot de oplevering van de Torre Lúgano in 2007.
Neguri Gane →Torre Levante →Intempo →
Bronnen: Hispanopedia – Neguri Gane · Wikipedia EN – Neguri Gane · Valencia Plaza, 2015
1963–2007
Torens met serienummer
- Eerste toren
- Torre Coblanca
- Hoogste nummer
- Coblanca 41 (2007)
De Torre Coblanca was het eerste werk van bouwbedrijf Coblanca, daarom dragen bedrijf en toren dezelfde naam. Daaruit groeide een huismerk: de Coblanca-gebouwen tellen zich een weg door de stad, tot Coblanca 41 in 2007. Iets vergelijkbaars geldt voor de “Gemelos”, de tweelingen, torens die in paren werden gebouwd, tot Gemelos 28. Het getal in de naam verraadt dus de bouwheer, niet het huisnummer. Ook het dak van de eerste Coblanca heeft een beroemd voorbeeld: de pergola is gemodelleerd naar de Pirelli-toren van Gio Ponti in Milaan.
Torre Coblanca →Coblanca 41 →Gemelos 26 →
Bronnen: Universidad de Alicante (RUA) – Torre Coblanca · Hispanopedia – Torre Coblanca
1783
Een naam uit 1783
- Tweede naam
- Edificios Xixo
- Gedocumenteerd sinds
- 1783
De torens van Sol de Poniente heten ook “Edificios Xixo”. Dat is geen reclamenaam, maar een oude veldnaam. Volgens het Diccionari de Benidorm gaat hij terug op de bijnaam van een persoon en is hij sinds 1783 gedocumenteerd. Uitgesproken wordt hij ongeveer als “sjisjo”. Ook de beekbedding en de Avenida de Xixo dragen die naam.
Sol de Poniente →
Bronnen: Diccionari de Benidorm – Xixo · Hispanopedia – Sol de Poniente · Benidorm Film Office – Avenida de Xixo
1963
Rechtop in plaats van plat
Hoe leg je het Benidorm-model uit? In Benidorm vertelt men dat bij de herziening van het plan rond 1963 een architect een sigarettendoosje op tafel legde, een keer plat, een keer rechtop: het volume blijft gelijk, maar rechtop is veel minder grond nodig. Wie het was, noemt geen van de bronnen; in sommige versies wordt het sigarettendoosje een luciferdoosje. Socioloog Mario Gaviria liet later zien dat het bouwvolume in de praktijk toch groeide.
Van planner Francisco “Paco” Muñoz is een ander verhaal overgeleverd: hij zou zijn planvoorstel hebben ingediend met “cuatro rayajos”, vier krabbels. Burgemeester Pedro Zaragoza nam het aan en maakte Muñoz stadsarchitect, eershalve, want geld voor een salaris had de gemeente niet. Architect Óscar Tusquets verbaasde zich er later over dat in Benidorm liften en trappen niet meetelden voor het bebouwde oppervlak.
Bronnen: Valencia Plaza – Benidorm, érase una vez un plan · Astrolabio (Juan J. F. Díaz), 2016 · Juan-José Chiner Vives, Los orígenes de la ciudad vertical, 2006 · Mª Nieves Higueras López, Benidorm, estudio de su modelo urbanístico (Proyecto Fin de Grado), 2012
1955
Te breed voor zeven auto's
- Voertuigen 1955
- 7
Het eerste ontwerp van het bestemmingsplan werd afgewezen door de provinciale commissie voor stedenbouw, op aandringen van de burgemeesters van Alicante en Elche. De reden: de geplande straten waren breder dan sommige hoofdstraten in Madrid en Alicante. In het voertuigregister van Benidorm stonden in 1955 precies zeven voertuigen, vrachtwagens en personenauto's samen. De planners moesten veel straten smaller maken, voorop de Avenida del Mediterráneo.
Zaragoza vertelde later zelf dat hij voor een van de avenida's 80 meter had gewild; de eigenaren vonden 10 meter genoeg, gebouwd werd 40.
Bronnen: Astrolabio (Juan J. F. Díaz), 2012 · Miriam Ponce, Así se lee Benidorm (Universidad de Alicante), 2022
1956
Bonen op de pronkstraat
- Breedte van de avenida
- 40 m
Toen de Avenida del Mediterráneo werd uitgezet, 40 meter breed, liep het tracé dwars door een bonenveld. De boer trok 's nachts steeds weer de meetpaaltjes uit zijn akker. Dat vertelde landmeter Guillermo Campos, die voor het plan van 1956 straten en tuinen opmat, in 1996 in een interview.
Campos vertelde ook dat de gemeente vóór het ontwerp van de Levante-boulevard plattegronden van Berlijn, Biarritz en de Côte d'Azur had bestudeerd.
Bronnen: Astrolabio (Juan J. F. Díaz), 2016
1962–1963
Alleen voor hotels – één jaar lang
- Hotelreserve
- vanaf 10.000 m²
- Hotelbonus
- +30 % volume
In 1962 creëerde Benidorm een hotelreserve: in een zone van de tuinstad mochten percelen van meer dan 10.000 vierkante meter niet worden gesplitst en alleen voor hotels worden gebruikt, met 3 kubieke meter bouwvolume per vierkante meter. Al in 1963 werd de regel weer afgeschaft en werd de zone gewone tuinstad.
Langer hield een andere stimulans uit 1962 stand: hotels met vier of vijf sterren mochten 30 procent meer volume bouwen als hun perceel twee keer zo groot was als voorgeschreven. Volgens een afstudeerscriptie uit 2012 bouwden sommige hotels de extra ruimte op voorschot en kregen ze de hogere categorie vervolgens niet.
Bronnen: Mª Nieves Higueras López, Benidorm, estudio de su modelo urbanístico (Proyecto Fin de Grado), 2012 · Pedro Touceda Gutiérrez, Reconstrucción del desarrollo urbano de Benidorm (TFG, ETSAM-UPM), 2024
2003
De liggende wolkenkrabber
- Lengte
- 97,2 m
- Overspanning
- 64,8 m
- Namen in het glas
- zo'n 62.000
In de stad van de torens ligt uitgerekend het stadhuis horizontaal: een glazen balk van 97,2 meter lang en 12 meter hoog, die als een omgevallen wolkenkrabber, een “rascacielos tumbado”, boven het plein bij de ingang van het Parc de l'Aigüera zweeft. Twee stalen vakwerkliggers dragen hem op slechts vier betonnen pijlers. Tussen de pijlers overspannen ze 64,8 meter, naar het westen kragen ze 21,6 meter vrij uit.
Het idee van stadsarchitect José Luis Camarasa had een praktische reden: de parkeergarage onder het plein met meer dan 600 plaatsen moest tijdens de bouw in gebruik blijven, en de weg naar het park moest vrij blijven. Vier grote kranen tilden de stalen liggers binnen een week op de pijlers. Gebouwd werd het door Dragados en ECISA. In het gevelglas zijn de namen gegraveerd van de zo'n 62.000 inwoners die in januari 2002 stonden ingeschreven.
Bronnen: Jordi Vilà García, afstudeerscriptie (TFG), 2019 · Arquitectura Viva – Ayuntamiento de Benidorm · Ajuntament de Benidorm – Parc de l'Aigüera
2020
Mode tussen de reuzen
- Torens
- 6
- Fotodagen
- 1
De Benidormse fotografe María José Lozano maakte met Salvador Mira voor de serie “Benidorm Vertical” een modereportage voor de zes hoogste torens van de stad: Intempo, Bali, Torre Lúgano, Neguri Gane, Kronos en Don Jorge. Alles ontstond op één dag. Het New Yorkse modeblad Kaygod drukte de foto's in 2020, een tweede blad, Nephilim, kondigde ze aan. Het idee: laten zien dat de skyline van Benidorm naast New York of Dubai kan bestaan.
Intempo →Gran Hotel Bali →Edificio Don Jorge →
Bronnen: Alicante Plaza, 2020
1993
Slank als geen ander
- Hoogte
- 116 m
- Slankheid
- ongeveer 1:13
Architectuurcriticus Luis Fernández-Galiano noemde Costa Blanca I het slankste bouwwerk van Spanje. De cijfers van constructeur Florentino Regalado verklaren dat: de dragende wandschijven zijn maar 8,50 meter breed, de slankheid ligt rond 1 op 13. Bij 116 meter hoogte staat de toren daarmee op een zeer smalle basis. Regalado berekende ook de Torre Levante uit 1985. Daar vielen de verstijvende wanden volgens zijn verslag klein uit, omdat de winkelruimte op de begane grond zoveel waard was.
Costa Blanca I →Torre Levante →
Bronnen: Arquitectura Viva – Benidorm en positivo · Revista de Obras Públicas, 2014
1965
Geen hotels op het eiland
- Groenzone sinds
- mei 1965
Buitenlandse investeerders kondigden halverwege de jaren 1960 aan dat ze op het Isla de Benidorm hotels wilden bouwen. De stad was hen voor: in mei 1965 verklaarde ze het eiland tot groenzone, in 1966 bevestigde de provinciale commissie voor stedenbouw het besluit. Sindsdien mag daar alleen de gemeente bouwen, en alleen voor openbare doeleinden.
Volgens Astrolabio, de blog van een lokaal historicus, stond het eiland toen op een verkooplijst van de staat, en de aanvragen kwamen van gegadigden uit Madrid. In 1970 droeg de stad het eiland op aan alle Spaanse journalisten, als “Isla de los Periodistas”.
Bronnen: Mª Nieves Higueras López, Benidorm, estudio de su modelo urbanístico (Proyecto Fin de Grado), 2012 · Pedro Touceda Gutiérrez, Reconstrucción del desarrollo urbano de Benidorm (TFG, ETSAM-UPM), 2024 · Astrolabio (Juan J. F. Díaz), 2016 · Astrolabio (Juan J. F. Díaz), 2015
jaren 1950/60
Zon in flessen
Voor zijn promotiereizen door Europa en tot in Amerika nam Benidorm relatiegeschenken mee: turrón en een in Monóvar gebottelde wijn met het etiket “Sol de Benidorm embotellado”, de zon van Benidorm in een fles. Met de geschenken in de bagage spraken de afgezanten van de stad met touroperators en banken over nieuwe gasten en leningen voor hotels.
Bronnen: Tomás Mazón, Benidorm. Un destino turístico de altura, Gran Tour nº 2, 2010
Hotel Victoria
Het eerste zwembad was een irrigatiebassin
- Kamers
- 34
- Opdrachtgever
- José Moncho Mayor
Een zwembad hoort nu bij bijna elk hotel in Benidorm. Het eerste had volgens de hotelcatalogus van het stadsarchief Hotel Victoria aan de weg naar Valencia, aangelegd in een bassin dat eerder de velden had bevloeid. Daarna duurde het nog jaren voordat hotelzwembaden in de stad gangbaar werden.
Het hotel had 34 kamers en was van José Moncho Mayor. Een ontwerp uit 1957 is van Francisco Muñoz Llorens, de opsteller van het bestemmingsplan van 1956. Of het huidige RH Victoria aan de Vía Emilio Ortuño op hetzelfde hotel teruggaat, is niet bewezen.
Hotel RH Victoria →
Bronnen: Juan-José Chiner Vives (red.), Los hoteles del paraíso 1954–1964, 2005 · Histobenidorm, 2013
jaren 1950/60
Korting als de zon ontbreekt
- Korting
- 25 % (nov.–maart)
- Kamers
- 20
Hotel L'Illa aan de Playa de Levante, vroeger “Pocho Inn”, beloofde in zijn folder: van november tot maart 25 procent korting op het pension als de zon niet schijnt. 's Avonds lokte het met avonden bij de gitaar van “Pocho”, de naamgever van het huis.
Een afstudeerscriptie uit 2012 vertelt het verhaal nog royaler: eind jaren 1950 zou het hotel voor elke dag zonder zon helemaal geen pension hebben gerekend.
Bronnen: Juan-José Chiner Vives (red.), Los hoteles del paraíso 1954–1964, 2005 · Mª Nieves Higueras López, Benidorm, estudio de su modelo urbanístico (Proyecto Fin de Grado), 2012